Thời Điểm Quan Hệ Hôn Nhân Chấm Dứt Theo Pháp Luật Hiện Hành

Tóm tắt nhanh

• Thời điểm chấm dứt hôn nhân: Khi bản án hoặc quyết định ly hôn có hiệu lực pháp luật, hoặc khi một bên chết hay bị Tòa án tuyên bố là đã chết.
• Thời điểm theo thủ tục ly hôn: Thuận tình ly hôn có hiệu lực khi quyết định được ban hành; bản án sơ thẩm phải chờ hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị nếu không có kháng cáo, kháng nghị; bản án phúc thẩm có hiệu lực từ ngày tuyên án.
• Trường hợp mất tích: Tòa án tuyên bố một người mất tích không làm chấm dứt hôn nhân; người còn lại phải yêu cầu ly hôn theo thủ tục pháp luật.
• Hôn nhân thực tế: Một số trường hợp chung sống như vợ chồng trước ngày 03/01/1987 được xem xét theo quy định và án lệ liên quan.
• Hệ quả về tài sản: Thời điểm chấm dứt hôn nhân ảnh hưởng đến việc xác định tài sản riêng, tài sản chung, nghĩa vụ tài chính và phân chia di sản thừa kế.

Xác định chính xác thời điểm quan hệ hôn nhân chấm dứt là căn cứ then chốt để bảo vệ quyền nhân thân, phân định tài sản chung – riêng và ngăn ngừa các rủi ro pháp lý trong giao dịch dân sự. Trong bài viết dưới đây, Luật Nhân Dân cung cấp toàn bộ quy định pháp luật hiện hành, các mốc thời gian tố tụng bắt buộc và phân tích thực tiễn để quý bạn đọc nắm rõ quyền lợi của mình.

Thời điểm quan hệ hôn nhân chấm dứt theo pháp luật (Ảnh minh họa)

Căn cứ theo Điều 57 và Điều 65 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, quan hệ hôn nhân hợp pháp chỉ chấm dứt khi thuộc một trong hai trường hợp:

1. Ly hôn theo bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án.

2. Một bên hoặc cả hai bên vợ, chồng chết hoặc bị Tòa án tuyên bố là đã chết.

Pháp luật Việt Nam không công nhận việc chấm dứt quan hệ hôn nhân thông qua thỏa thuận miệng, văn bản cam kết viết tay, hợp đồng ủy quyền, hay biên bản tự thỏa thuận của gia đình, dòng họ. Mọi thỏa thuận tự nguyện “trả tự do cho nhau” mà không thông qua phán quyết có hiệu lực của Tòa án nhân dân đều không có giá trị pháp lý. Khi chưa có quyết định hoặc bản án có hiệu lực, quan hệ nhân thân và chế độ tài sản của vợ chồng vẫn tồn tại đầy đủ theo quy định của pháp luật.

Cần phân biệt rõ trường hợp chấm dứt hôn nhân với trường hợp hủy việc kết hôn trái pháp luật quy định tại Điều 11 và Điều 12 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Khi Tòa án quyết định hủy kết hôn trái pháp luật, cuộc hôn nhân đó bị coi là không có giá trị pháp lý ngay từ thời điểm xác lập (vô hiệu từ đầu), hai bên không phát sinh quyền và nghĩa vụ của vợ chồng. Ngược lại, chấm dứt hôn nhân là việc dừng một quan hệ hôn nhân vốn đã phát sinh hợp pháp, các quyền và nghĩa vụ nhân thân, tài sản trong thời kỳ trước khi chấm dứt vẫn được pháp luật bảo hộ và ghi nhận.

Khoản 1 Điều 57 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định: Quan hệ hôn nhân chấm dứt kể từ ngày bản án, quyết định ly hôn của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Tùy thuộc vào việc vụ việc được giải quyết theo thủ tục thuận tình ly hôn hay khởi kiện đơn phương ly hôn (sơ thẩm, phúc thẩm), mốc thời gian xác định hiệu lực sẽ hoàn toàn khác biệt.

Việc xác định thời điểm bản án ly hôn có hiệu lực còn cần căn cứ vào cấp xét xử và thời hạn kháng cáo, kháng nghị theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự.

Dưới đây là bảng tổng hợp các mốc thời gian chấm dứt hôn nhân tương ứng với từng giai đoạn tố tụng:

Quyết Định Công Nhận Thuận Tình Ly Hôn

Quyết định công nhận thuận tình ly hôn có hiệu lực pháp luật ngay sau khi được Thẩm phán ban hành.()

Căn cứ Điều 212 và Điều 213 Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, khi vợ chồng cùng yêu cầu ly hôn và đã thỏa thuận được toàn bộ các vấn đề về chấm dứt quan hệ hôn nhân, quyền nuôi con, cấp dưỡng và phân chia tài sản, Tòa án sẽ lập biên bản hòa giải đoàn tụ không thành.

Hết thời hạn 07 ngày kể từ ngày lập biên bản hòa giải đoàn tụ không thành, nếu không có đương sự nào thay đổi ý kiến thì Thẩm phán ra Quyết định công nhận thuận tình ly hôn và sự thỏa thuận của các đương sự.

• Hiệu lực thi hành: Quyết định này có hiệu lực pháp luật ngay sau khi được ban hành.
• Tính chất tố tụng: Các đương sự không có quyền kháng cáo; Viện kiểm sát không có quyền kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm.
• Thời điểm hôn nhân chấm dứt: Chính là ngày ghi trên Quyết định công nhận thuận tình ly hôn của Tòa án.

Cảnh báo thực tiễn từ Luật Nhân Dân: Rất nhiều đương sự nhầm lẫn rằng ngay khi ký vào “Biên bản hòa giải đoàn tụ không thành” tại Tòa án là đã hoàn tất việc ly hôn. Về mặt pháp lý, trong 07 ngày tiếp theo, các bên vẫn có quyền rút đơn hoặc thay đổi ý kiến. Quan hệ vợ chồng chỉ chấm dứt khi Thẩm phán chính thức ký và đóng dấu quyết định sau khi thời hạn 07 ngày này kết thúc.

Bản Án Ly Hôn Sơ Thẩm Hết Hạn Kháng Cáo

Bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực ngay mà phải chờ hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị theo luật định.

Trường hợp một bên nộp đơn khởi kiện ly hôn đơn phương hoặc có tranh chấp về con chung, tài sản, Tòa án sẽ giải quyết vụ án bằng việc ban hành Bản án ly hôn sơ thẩm.

Căn cứ Điều 273 và Điều 280 Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015:

• Thời hạn kháng cáo đối với bản án của Tòa án cấp sơ thẩm là 15 ngày, kể từ ngày tuyên án (hoặc tính từ ngày nhận được bản án/niêm yết hợp lệ nếu đương sự vắng mặt tại phiên tòa có lý do chính đáng).
• Thời hạn kháng nghị của Viện kiểm sát cùng cấp là 15 ngày, của Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp là 01 tháng, kể từ ngày tuyên án.

Hơn 60% đương sự tham gia tố tụng lầm tưởng rằng ngay khi Thẩm phán tuyên án sơ thẩm chấp nhận cho ly hôn là quan hệ hôn nhân đã kết thúc. Đây là một sai lầm pháp lý nghiêm trọng.

Bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật trong thời hạn kháng cáo, kháng nghị nêu trên. Do đó, thời điểm quan hệ hôn nhân chấm dứt chỉ được xác lập khi đã hết thời hạn 15 ngày đối với đương sự và 01 tháng đối với Viện kiểm sát cấp trên mà không có bất kỳ đơn kháng cáo hoặc quyết định kháng nghị nào được gửi đến Tòa án. Trong “vùng xám thời gian” này, hai người vẫn là vợ chồng hợp pháp. Mọi hành vi đăng ký kết hôn với người khác hoặc chuyển nhượng tài sản chung không có sự đồng thuận đều có nguy cơ bị hủy bỏ hoặc xử lý theo quy định pháp luật.

Bản Án Ly Hôn Phúc Thẩm Của Tòa Án

Bản án phúc thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày tuyên án, chấm dứt hoàn toàn quan hệ hôn nhân.(Ảnh minh họa)

Nếu trong thời hạn luật định, bản án ly hôn sơ thẩm bị một trong các bên đương sự kháng cáo hoặc bị Viện kiểm sát kháng nghị, vụ án sẽ được chuyển lên Tòa án cấp trên để xét xử theo thủ tục phúc thẩm.

Căn cứ Điều 313 Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, bản án phúc thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày tuyên án.

Tại thời điểm Hội đồng xét xử phúc thẩm tuyên đọc bản án, phán quyết có hiệu lực tư pháp tức thì. Kể từ thời điểm này, quan hệ hôn nhân chính thức chấm dứt. Dù đương sự sau đó có làm đơn khiếu nại đề nghị xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm, việc thi hành bản án về mặt nhân thân vẫn không bị tạm đình chỉ, trừ trường hợp có quyết định tạm đình chỉ hoặc kháng nghị của người có thẩm quyền.

Bên cạnh sự kiện ly hôn do ý chí con người, quan hệ hôn nhân còn chấm dứt khi phát sinh các sự kiện pháp lý khách quan liên quan đến sự tồn tại sinh học và tư cách chủ thể của vợ hoặc chồng theo quy định tại Điều 65 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.

Sự Kiện Vợ Chồng Chết Theo Giấy Chứng Tử

Căn cứ Khoản 1 Điều 65 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 và các quy định của Luật Hộ tịch 2014, hôn nhân chấm dứt kể từ thời điểm vợ hoặc chồng chết.

• Căn cứ xác định: Thời điểm hôn nhân chấm dứt được ghi nhận chính xác theo ngày, tháng, năm chết thể hiện trên Giấy chứng tử hoặc Trích lục khai tử do Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan đại diện ngoại giao có thẩm quyền cấp.
• Hệ quả pháp lý: Sự kiện chết sinh học làm chấm dứt ngay lập tức các quyền và nghĩa vụ nhân thân giữa hai vợ chồng. Đồng thời, đây chính là thời điểm mở thừa kế theo quy định tại Điều 611 Bộ luật Dân sự 2015, làm phát sinh quyền định đoạt và phân chia di sản của người đã chết.

Quyết Định Tuyên Bố Đã Chết Có Hiệu Lực

Trường hợp một người biệt tích trong thời hạn luật định và có đủ căn cứ suy đoán người đó đã chết

Trường hợp một người biệt tích trong thời hạn luật định và có đủ căn cứ suy đoán người đó đã chết, người có quyền, lợi ích liên quan có thể yêu cầu Tòa án ra quyết định tuyên bố người đó là đã chết căn cứ theo Điều 71 Bộ luật Dân sự 2015.

Khoản 2 Điều 65 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định:

• Khi Tòa án ra quyết định tuyên bố vợ hoặc chồng là đã chết thì thời điểm hôn nhân chấm dứt được xác định theo ngày chết được ghi trong quyết định của Tòa án.
• Trường hợp quyết định của Tòa án không xác định được ngày chết cụ thể thì ngày quyết định tuyên bố một người là đã chết có hiệu lực pháp luật được coi là ngày chết và là thời điểm chấm dứt quan hệ hôn nhân.

Quyết định này được ban hành theo thủ tục giải quyết việc dân sự, có hiệu lực pháp luật theo quy định của Bộ luật Tố tụng Dân sự và tạo ra hệ quả pháp lý tương tự như cái chết tự nhiên.

Tuyên Bố Mất Tích Không Chấm Dứt Hôn Nhân

Một ngộ nhận pháp lý rất phổ biến hiện nay là cho rằng khi Tòa án tuyên bố một người mất tích thì quan hệ vợ chồng đương nhiên chấm dứt.

Theo Điều 68 Bộ luật Dân sự 2015 và Khoản 2 Điều 56 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014:

• Quyết định tuyên bố một người mất tích chỉ giải quyết việc quản lý tài sản và quyền, nghĩa vụ tố tụng của người vắng mặt, không làm chấm dứt tư cách vợ chồng.
• Để chấm dứt hôn nhân hợp pháp, người vợ hoặc chồng còn lại phải thực hiện thủ tục nộp đơn khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn đơn phương dựa trên căn cứ Tòa án đã tuyên bố người kia mất tích.
• Hôn nhân chỉ chính thức chấm dứt khi bản án hoặc quyết định cho ly hôn của Tòa án có hiệu lực pháp luật, không chấm dứt vào ngày có quyết định tuyên bố mất tích.

Quy định về thời điểm chấm dứt đối với trường hợp hôn nhân thực tế

Quan hệ hôn nhân thực tế là trường hợp nam nữ về chung sống với nhau như vợ chồng mà không thực hiện thủ tục đăng ký kết hôn tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Vấn đề xác định thời điểm chấm dứt hôn nhân thực tế trước đây gặp rất nhiều vướng mắc trong việc giải quyết tranh chấp di sản thừa kế và phân chia tài sản.

Theo quy định tại Nghị quyết số 35/2000/QH10 của Quốc hội, nhà nước chỉ công nhận quan hệ hôn nhân thực tế đối với các trường hợp nam nữ chung sống như vợ chồng trước ngày 03/01/1987 (thời điểm Luật Hôn nhân và Gia đình 1986 có hiệu lực).

Nhằm tạo sự thống nhất trong áp dụng pháp luật, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao đã thông qua Án lệ số 41/2021/AL (được công bố theo Quyết định số 594/QĐ-CA ngày 31/12/2021). Nội dung án lệ xác định:

• Đối với trường hợp nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng trước ngày 03/01/1987 không đăng ký kết hôn, nhưng sau đó họ không còn chung sống với nhau nữa mà không có quyết định hoặc bản án ly hôn của Tòa án.
• Nếu từ thời điểm một bên bỏ đi hoặc hai bên thực tế đã chia tay, một bên đã công khai xác lập quan hệ sống chung như vợ chồng với người khác, thì quan hệ hôn nhân thực tế giữa họ được xác định là đã chấm dứt tại thời điểm đó.
• Pháp luật không bắt buộc họ phải nộp đơn yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn thì quan hệ hôn nhân thực tế mới chấm dứt.

Việc xác định mốc chấm dứt theo Án lệ số 41/2021/AL là căn cứ đặc biệt quan trọng để Tòa án phân định phạm vi tài sản chung phát sinh trong thời kỳ hôn nhân thực tế và xác định quyền thừa kế của các đương sự khi một bên qua đời.

Tài sản sau khi hôn nhân chấm dứt.

Thời điểm chấm dứt quan hệ hôn nhân là lằn ranh pháp lý phân chia hai giai đoạn tài sản hoàn toàn độc lập:

1. Chấm dứt chế độ tài sản chung theo luật định:

Kể từ ngày bản án, quyết định ly hôn có hiệu lực hoặc kể từ ngày vợ/chồng chết, khối tài sản chung hợp nhất của vợ chồng theo Điều 33 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 chính thức dừng phát sinh. Mọi tài sản, thu nhập, lợi tức do mỗi bên tạo lập sau thời điểm này đều là tài sản riêng của người đó (trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác bằng văn bản).

2. Rủi ro đối với các giao dịch bất động sản ký kết sai thời điểm:

Trong khoảng thời gian từ lúc nộp đơn ly hôn đến trước ngày bản án sơ thẩm có hiệu lực pháp luật (bao gồm cả 15 ngày chờ kháng cáo), mọi quyền sở hữu tài sản vẫn thuộc chế độ tài sản chung vợ chồng. Nếu một bên tự ý chuyển nhượng quyền sử dụng đất, nhà ở hoặc vay nợ cá nhân mà không có sự đồng thuận bằng văn bản của bên kia, giao dịch đó có nguy cơ cao bị Tòa án tuyên bố vô hiệu theo quy định tại các Điều 122, 123 và Điều 131 Bộ luật Dân sự 2015.

3. Xử lý nghĩa vụ tài chính và bảo vệ người thứ ba:

Căn cứ Điều 60 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, các quyền, nghĩa vụ tài sản của vợ chồng đối với người thứ ba vẫn giữ nguyên hiệu lực sau khi ly hôn, trừ trường hợp có thỏa thuận khác giữa vợ chồng và người thứ ba. Trường hợp giao dịch tài sản được xác lập với bên thứ ba ngay tình theo quy định tại Điều 133 Bộ luật Dân sự 2015, quyền lợi của bên thứ ba vẫn được pháp luật ưu tiên bảo vệ; tranh chấp về phân chia giá trị tài sản sẽ được giải quyết nội bộ giữa hai vợ chồng.

4. Giải quyết tài sản khi một bên chết:

Căn cứ Điều 66 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, khi một bên chết, người còn sống sẽ quản lý tài sản chung của vợ chồng, trừ trường hợp trong di chúc có chỉ định người khác quản lý di sản. Sau khi trích một nửa tài sản chung thuộc quyền sở hữu của người còn sống, phần tài sản còn lại của người chết sẽ được phân chia theo di chúc hoặc theo pháp luật về thừa kế.

Bên cạnh vấn đề tài sản, thời điểm chấm dứt hôn nhân còn liên quan đến điều kiện kết hôn sau ly hôn, bởi mỗi bên chỉ được đăng ký kết hôn với người khác khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định pháp luật.

Các Câu Hỏi Thường Gặp

Chưa Có Quyết Định Ly Hôn Có Được Kết Hôn Mới?

Tuyệt đối không. Căn cứ Điểm c Khoản 2 Điều 5 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, việc người đang có vợ, có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác là hành vi bị nghiêm cấm. Dù đã nộp đơn ly hôn hay đã có bản án sơ thẩm nhưng chưa hết hạn kháng cáo (chưa có hiệu lực), hành vi này vẫn bị phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng theo Điều 59 Nghị định 82/2020/NĐ-CP, hoặc có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội vi phạm chế độ một vợ, một chồng theo Điều 182 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017).

Khi Nào Được Cấp Giấy Xác Nhận Độc Thân Sau Ly Hôn?

Công dân được quyền yêu cầu cấp Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân (giấy xác nhận độc thân) ngay sau khi bản án hoặc quyết định ly hôn của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Căn cứ Thông tư 04/2020/TT-BTP của Bộ Tư pháp, khi thực hiện thủ tục tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi thường trú, người yêu cầu phải xuất trình bản án đã được Tòa án đóng dấu xác nhận hiệu lực pháp luật hoặc Quyết định công nhận thuận tình ly hôn chính thức.

Chồng Chết Bao Lâu Thì Vợ Được Quyền Bán Tài Sản?

Pháp luật không quy định khoảng thời gian bắt buộc phải chờ đợi sau khi chồng chết mới được bán tài sản. Tuy nhiên, căn cứ Điều 66 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 và Điều 656 Bộ luật Dân sự 2015, người vợ chỉ có quyền chuyển nhượng tài sản nhà đất sau khi:

1. Đã tiến hành thủ tục mở thừa kế và lập văn bản thỏa thuận phân chia di sản thừa kế (hoặc văn bản khai nhận di sản) có công chứng/chứng thực.

2. Hoàn tất việc đăng ký biến động đất đai (sang tên trên Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất) sang tên riêng của người vợ hoặc sang tên đồng sở hữu với các đồng thừa kế khác.

Người Bị Tuyên Bố Đã Chết Trở Về Thì Hôn Nhân Ra Sao?

Căn cứ Điều 67 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 và Điều 73 Bộ luật Dân sự 2015, khi một người bị Tòa án tuyên bố đã chết trở về:

• Nếu vợ hoặc chồng của người đó chưa kết hôn với người khác: Tòa án ra quyết định hủy bỏ quyết định tuyên bố một người là đã chết; quan hệ hôn nhân mặc nhiên được phục hồi kể từ thời điểm kết hôn ban đầu.
• Nếu vợ hoặc chồng của người đó đã kết hôn hợp pháp với người khác: Quan hệ hôn nhân ban đầu chấm dứt vĩnh viễn; hôn nhân mới được xác lập hợp pháp vẫn giữ nguyên hiệu lực pháp luật.

Ly Thân Nhiều Năm Có Được Coi Là Chấm Dứt Hôn Nhân?

Không. Luật Hôn nhân và Gia đình hiện hành hoàn toàn không quy định chế định “ly thân”. Dù hai vợ chồng ly thân 5 năm, 10 năm hay lâu hơn và sống độc lập tại hai nơi khác nhau, quan hệ hôn nhân vẫn tồn tại đầy đủ giá trị pháp lý. Mọi tài sản tạo lập trong giai đoạn sống ly thân theo nguyên tắc chung tại Điều 33 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 vẫn được suy đoán là tài sản chung của vợ chồng, trừ khi chứng minh được đó là tài sản được tặng cho riêng, thừa kế riêng hoặc mua bằng nguồn tài sản riêng theo Điều 43 của Luật này.

Kết Luận

Việc nắm rõ thời điểm quan hệ hôn nhân chấm dứt theo pháp luật là cơ sở bảo đảm cho việc thực thi quyền nhân thân và bảo vệ an toàn cho các giao dịch kinh tế, nhà đất của mỗi cá nhân. Nếu quý bạn đọc đang gặp vướng mắc về thời hiệu kháng cáo, thủ tục xin xác nhận bản án ly hôn có hiệu lực hoặc cách giải quyết tranh chấp tài sản sau ly hôn, đội ngũ luật sư chuyên trách tại Luật Nhân Dân luôn sẵn sàng tư vấn và đồng hành để bảo vệ tối đa quyền lợi hợp pháp của bạn.

Biên tập bởi

Luật sư Nguyễn Anh Văn

Tác giả

Luật sư Nguyễn Anh Văn thuộc đoàn luật sư Hà Nội, với hơn 10 năm kinh nghiệm tư vấn pháp luật trong các lĩnh vực đất đai, hôn nhân, doanh nghiệp, đầu tư, dân sự, hình sự, sở hữu trí tuệ..., là Thành viên sáng lập và Giám đốc điều hành tại công ty Luật Nhân Dân.

1082 bài viết FB

Xem tất cả bài viết